Trợ giúp pháp lý  

TRỢ GIÚP VIÊN PHÁP LÝ VÀ NHỮNG ĐIỀU CÒN TRĂN TRỞ

Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người nghèo, người có công với cách mạng, người già cô đơn và trẻ em không nơi nương tựa, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý nhằm giúp cho họ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần bảo vệ công lý, công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật. Với ý nghĩa đó, trong những năm qua, những Người thực hiện trợ giúp pháp lý với nòng cốt là các Trợ giúp viên pháp lý đã và đang dùng kiến thức, kỹ năng, tâm huyết và đạo đức nghề nghiệp của mình góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp pháp lý.


Gần 20 năm qua, đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý đã có những đóng góp to lớn và đầy ý nghĩa trên mặt trận xóa đói, giảm nghèo, nâng cao dân trí, phát triển kinh tế xã hội. Hầu hết những người được trợ giúp pháp lý là người nghèo, có hoàn cảnh kinh tế rất khó khăn; khi có vướng mắc pháp luật thì cuộc sống của họ càng trở nên khó khăn, bế tắc hơn nhiều. Vì vậy, sự tham gia của Trợ giúp viên pháp lý trong những vụ việc này không chỉ đảm bảo các quyền và lợi ích của người được trợ giúp pháp lý, mà còn giúp họ nâng cao hiểu biết, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật. Thực tế hiện nay, người nghèo, người có công, những đối tượng được trợ giúp pháp lý nhà nước có thể giảm về mặt số học nhưng nhu cầu trợ giúp pháp lý chưa bao giờ giảm, ngoài ra vẫn còn nhiều người dân nói chung và người thuộc đối tượng trợ giúp pháp lý nói riêng còn chưa biết, chưa hiểu, chưa được hưởng chính sách về trợ giúp pháp lý.

Có thể nói Trợ giúp viên pháp lý là chức danh nghề nghiệp để gọi tên những người làm nhiệm vụ hỗ trợ pháp lý miễn phí cho những người yếu thế trong xã hội. Mỗi một nghề có yêu cầu khác nhau, đối với Trợ giúp viên pháp lý bên cạnh những yêu cầu về chuyên môn, nghiệp vụ thì sự cống hiến, tận tụy luôn là sợi chỉ xuyên suốt quá trình hoạt động nghề nghiệp. Bởi ý thức được trách nhiệm nghề nghiệp khi đặt mình vào giữa nhiệm vụ thực hiện chính sách lớn của Đảng và Nhà nước nên dù khó khăn, vất vả nhưng chức danh " Trợ giúp viên pháp lý" vẫn là mơ ước của nhiều người. Còn nhớ, khi rời khỏi trường đại học, bước chân vào làm việc tại Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên, lúc đó với tôi trợ giúp pháp lý còn là khái niệm mới mẻ. Nhưng dần già, được tiếp xúc với những câu chuyện vừa buồn, vừa thương, lo cùng nỗi lo của những người có quyền lợi bị xâm phạm, vui cùng niềm vui sau mỗi lần bảo vệ thành công quyền lợi của người yếu thế. Để rồi, "trợ giúp pháp lý" trở nên thân thương, cái tên "Trợ giúp viên pháp lý" trở thành niềm mơ ước, thành động lực phấn đấu. Đến khi đã là một Trợ giúp viên pháp lý mới thực sự cảm nhận hết được để làm nên cái gọi là niềm tự hào, là "thương hiệu" của một chức danh nghề nghiệp không chỉ đơn thuần chỉ là những câu khẩu hiệu mà đòi hỏi sự tận tâm, miệt mài và sẵn sàng cống hiến. Cái cảm giác hồi hộp, lo lắng khi lần đầu tiên tham gia phiên tòa với tư cách là người bảo vệ cho anh M là người bị hại  trong vụ án hình sự "vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ". Khi đó tôi vừa được đào tạo nghề Luật sư, sát hạch theo yêu cầu nghiệp vụ của Cục Trợ giúp pháp lý, với những kiến thức mới, kỹ năng vừa học tập được tôi vận dụng cho vụ việc đầu tiên này. Hơn một tháng tiếp cận vụ việc,  có thể nói tình tiết vụ việc và quy định pháp luật vận dụng thuộc nằm lòng. Nhưng rồi yêu cầu đặt ra cho bản thân là phải "thắng", phải làm được cái gì cho anh M và gia đình anh khi mà sau vụ việc con trai anh chết, anh bị tổn hại sức khỏe lớn nhưng lại không nhận được bất kỳ sự thăm hỏi, động viên nào từ phía bị cáo vốn là một cậu ấm của một gia đình có điều kiện kinh tế khá giả. Từng cảm xúc len lỏi cùng với cái  cảm giác "toát mồ hôi" khi lần đầu tiên ngồi vào vị trí người bảo vệ tại Tòa đã đi vào cả giấc ngủ, vụ vệc đầu tiên trong đời với tư cách Trợ giúp viên pháp lý đã thành công, thành công vì sự đồng thuận của Hội đồng xét xử, vỡ òa cảm xúc vui mừng khi quyền lợi của người yếu thế được bảo vệ, và ấn tượng mãi khi nghe anh M nói "không có trợ giúp pháp lý có lẽ con trai anh không thể ra đi thanh thản, anh không có cơ hội để nói được những bức xúc, tức giận tột cùng đối với bị cáo và gia đình bị cáo và cũng không có cơ hội để nói lên sự thương xót, sự mất mát của gia đình. Cảm ơn Trợ giúp viên pháp lý rất nhiều!...". Đã gần chục năm với nghề Trợ giúp viên pháp lý, mỗi một năm trung bình thực hiện từ 30 -  50  vụ việc tham gia tố tụng, có thành công, có thất bại và cũng đã cảm nhận được khó khăn muôn vàn nhưng rất đáng tự hào của nghề nghiệp. Giờ đây, thực hiện trợ giúp pháp lý là công việc hàng ngày, không còn cái lo lắng hay hồi hộp của thuở ban đầu mà là sự đam mê, tận tâm, lấy hiệu quả công việc là niềm vui nghề nghiệp. Cái gọi là "thắng" qua mỗi vụ việc trợ giúp pháp lý không còn chỉ là "đòi" được gì cho người được trợ giúp pháp lý mà còn là sự khẳng định vai trò của trợ giúp pháp lý trong đời sống xã hội.

Trong những năm qua, tại Điện Biên, hàng năm mỗi một Trợ giúp viên pháp lý thực hiện đến hàng trăm vụ việc bằng các hình thức tư vấn, đại diện ngoài tố tụng, tham gia tố tụng… Chúng tôi đã thực hiện vụ việc bằng tâm huyết, trách nhiệm, đạo đức của mình. Có thể nói, khi làm nhiệm vụ, vụ việc nào Trợ giúp viên pháp lý cũng trách nhiệm, tận tâm nhưng không thể nhớ chính xác hết tất cả những người đã được mình trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý thực sự cũng có những vụ việc, những người được trợ giúp pháp lý khiến chúng tôi nhớ mãi. Ví dụ như trường hợp bà Phan Thị Th. được trợ giúp  trong một vụ việc tranh chấp đất đai. Bà Th.thuộc diện người có công với cách mạng, sinh sống ngay tại phường Nam Thanh - thành phố Điện Biên Phủ. Bà Th. tìm đến Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên vào một ngày đông, tháng 11 và sự giá rét của tiết trời càng làm cho lòng người thêm tê tái. Bà trình bày vụ việc tranh chấp cũng như quá trình giải quyết của các cơ quan hành chính, của tòa sơ thẩm với tâm trạng rất bức xúc, cho rằng vụ việc liên quan đến gia đình mình đã không được các cơ quan có thẩm quyền giải quyết thấu tình. Gia đình bà là người khai hoang sử dụng đất từ những năm 80, nhưng vì "cái bản đồ" năm 2010 xác định diện tích đất cho người khác mà gia đình bà từ chỗ ngay tình nay trở thành người "cướp đất" của ông hàng xóm. Sau khi nghe Trợ giúp viên pháp lý chia sẻ, giải thích quy định pháp luật đất đai, pháp luật dân sự và định hướng các nội dung phải thực hiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Ngay tại phòng tiếp dân của Trung tâm, bà Th. vừa khóc vừa kể những nỗi ấm ức của bà trong quá trình đi "đòi " công bằng cho gia đình. Bà cũng không quên trách rằng tại sao Trung tâm không về phường để bà sớm biết và tìm đến Trung tâm. Vậy đấy, ngay trong địa bàn thành phố - có nhiều phóng sự phát trên phương tiện truyền thông về hoạt động trợ giúp pháp lý; ngay tại trụ sở UBND phường là bảng thông tin về trợ giúp pháp lý… mà chúng tôi vẫn bị dân trách! Quá trình thực hiện vụ việc của bà Th., bà cởi mở hơn trong giao tiếp, vụ việc kết thúc bà cụ 60 tuổi ấy nói rằng nếu bà biết đến trợ giúp pháp lý sớm thì đã không phải đạp xe đạp đi khắp nơi; bà về nơi cư trú phải thông báo rộng rãi để nếu gia đình nào có việc gì còn đến Trung tâm trợ giúp pháp lý.

 Đối với những người dân sinh sống tại khu vực thành phố thì dù sao việc chia sẻ; giải thích pháp luật cũng dễ dàng đối với Trợ giúp viên pháp lý. Tuy nhiên, Điện Biên là tỉnh nghèo với tỷ lệ trên 80% là người dân tộc thiểu số đa số sinh sống tại vùng sâu, vùng xa nên nhận thức pháp luật hạn chế. Quá trình thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý có những trường hợp Trợ giúp viên pháp lý không thể tưởng tượng nổi lý do phạm tội của người được trợ giúp pháp lý, ví dụ như trường hợp trợ giúp pháp lý cho đối tượng H. A N, H.A N.  bị khởi tố về tội "mua bán người", người mà N. bán lại là cô người yêu, đã yêu nhau gần hai năm nay. Tết người Mông năm vừa qua, N. dẫn người yêu về xin phép bố mẹ cho cưới, bố mẹ N. không cho phép vì N. và bạn gái là người có họ. Thay bằng việc thuyết phục bố mẹ đồng ý thì N. lại nghĩ cách liên hệ bán người yêu để thu được số tiền 3.000.000 đ (ba triệu đồng). Lần đầu tiên khi tiếp xúc với N. tại Trại tạm giam công an Tỉnh, vóc dáng thấp bé, đen đuốc, ánh nhìn thất thần, mệt mỏi sau những ngày tạm giam; Trợ giúp viên pháp lý không nghĩ đây lại là con người độc ác, giã tâm đưa người yêu đi bán. Nhưng rồi quá trình tham gia hỏi cung, lý do phạm tội rất ngây ngô của N. khiến chúng tôi vừa thương lại vừa trách khi N nói rằng: "Bố mẹ cấm, không cho lấy, nếu không lấy được nhau kiểu gì rồi cô người yêu cũng ăn lá ngón để chết; thà bán đi cho người khác còn được ít tiền chứ để nhà thì rồi người cũng chết mà tiền cũng không lấy được". Hay như trường hợp yêu cầu ly hôn của chị Sừng To M (Mường Nhé, Điện Biên), với mức thu nhập bình quân hàng tháng tại xã khó khăn khoảng hơn 1.000.000/ người/ tháng. Song khi yêu cầu cấp dưỡng nuôi con chị đề nghị 3.000.000/cháu/ tháng và chị cho rằng trong đó bao gồm cả chi phí để chị về với bố mẹ, chi phí chị sinh 03 người con cho gia đình chồng… Những lý do "ngây ngô" này của người được trợ giúp pháp lý khiến cho bản thân tôi không khỏi chạnh lòng. Đối với những vụ việc này, để làm cho người được trợ giúp pháp lý hiểu được quy định của pháp luật, sự phù hợp của "tình" với "lý", đòi hỏi Trợ giúp viên pháp lý bên cạnh thực hiện hết trách nhiệm nghề nghiệp của mình còn cần sự tâm huyết, tận tâm. Sẽ còn và còn nhiều câu chuyện "không giống ai" từ nghề trợ giúp pháp lý, song niềm vui, vinh dự góp sức vào việc xóa nghèo pháp luật; giúp những người yếu thế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình là động lực để Trợ giúp viên pháp lý chúng tôi không ngừng nâng cao nghiệp vụ, trau dồi kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp.

Vai trò trách nhiệm của người thực hiện trợ giúp pháp lý là vậy; song thực tiễn hoạt động không khỏi khiến chúng tôi có nhiều điều trăn trở.

Thứ nhất, Trợ giúp viên pháp lý là những người đóng vai trò chủ chốt trong việc thực hiện chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí cho những người yếu thế. Trợ giúp pháp lý miễn phí là chính sách lớn của Nhà nước ta, tưởng rằng Trợ giúp viên pháp lý được xem như là những "anh hùng" trên mặt trận giảm nghèo về pháp luật cho người nghèo, người dân tộc thiểu số… thực tế không hẳn như vậy. Đội ngũ trợ giúp viên pháp lý miệt mài với nghề của mình song nhiều lúc vẫn bị so sánh rằng "làm miễn phí thì chất lượng cũng chỉ là cho có". Vì vậy, để đội ngũ Trợ giúp viên khẳng định vai trò, vị trí của mình và để xóa đi tư tưởng "chất lượng ngang tầm miễn phí" của một số người cần phải không ngừng cố gắng, nỗ lực. Song, thiết nghĩ để vụ việc trợ giúp pháp lý miễn phí nhưng chất lượng ngang bằng hoặc cao hơn chất của những vụ việc có thu phí thì bên cạnh sự cố gắng của đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý chúng tôi, còn cần đến sự quan tâm về chính sách, tạo hành lang pháp lý thuận lợi từ Nhà nước, sự tạo điều kiện của các cơ quan, cá nhân có liên quan.

Thứ hai, Trợ giúp viên pháp lý cũng như những người tham gia tố tụng là người bào chữa, bảo vệ khác. Tuy nhiên, việc tham gia của những người thực hiện trợ giúp pháp lý giới hạn trong lĩnh vực, phạm vi và đối tượng được trợ giúp pháp lý được quy định tại Luật trợ giúp pháp lý. Trợ giúp viên pháp lý như chúng tôi ngoài việc không được chọn khách hàng, chọn lĩnh vực tư vấn - tranh tụng, không được nhận thù lao, không được chấm dứt hợp đồng như luật sư thì còn phải miệt mài tư vấn, tham gia tranh tụng theo yêu cầu của người được trợ giúp pháp lý với trách nhiệm nặng nề đôi khi còn bị mang tiếng và chịu những lời chỉ trích không đáng có. Thường trong mỗi vụ việc, Trợ giúp viên pháp lý tư vấn các khả năng, lợi và hại khi lựa chọn các phương án khác nhau. Tuy vậy, vẫn còn những người được trợ giúp pháp lý lựa chọn những cách làm "không giống ai" để yêu cầu Trợ giúp viên pháp lý thực hiện và nghiễm nhiên cho rằng đó là trách nhiệm của người thực hiện trợ giúp pháp lý. Xin chia sẻ về vụ việc sau là ví dụ điển hình: Năm 2014, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên nhận được yêu cầu trợ giúp của ông Đào Xuân V. (huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên) về việc tranh chấp đất đai là tài sản chung , đó là quyền sử dụng đất do bố mẹ để lại. Quá trình thực hiện vụ việc nhiều lần ông V đến Trung tâm yêu cầu Trợ giúp viên phải thực hiện các hoạt động, những công việc để bảo vệ quyền lợi của ông, trong đó có cả những công việc như yêu cầu mở cuộc họp gia đình để ông V làm trách nhiệm của con trai trưởng hoặc thay đổi nội dung giấy khai sinh để chứng minh quan hệ gia đình…Quan điểm của ông V. cho rằng ông là người đã hy sinh một phần xương máu cho độc lập của dân tộc nên các yêu cầu của ông đều là trách nhiệm thực hiện của cơ quan nhà nước. Đối với những yêu cầu không hợp lý của người được trợ giúp pháp lý Trợ giúp viên pháp lý phải khéo léo giải thích để người được trợ giúp pháp lý hiểu và đồng thuận. Vụ việc là một trong số ít ví dụ cho thấy có những điều tưởng chừng bình thường nhưng là người thực hiện trợ giúp pháp lý nói chung, Trợ giúp viên pháp lý nói riêng có trách nhiệm, có sự đam mê trong công việc là một điều trăn trở.

Thứ ba, Trợ giúp viên pháp lý là một trong những chức danh hành nghề luật cùng với các chức danh tư pháp khác như Thẩm phán, Kiểm sát viên, Công chứng viên… Trợ giúp viên cũng được đào tạo ngang bằng với những chức danh này. Mặt khác, với chủ trương thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý tập trung vào vụ việc trợ giúp pháp lý bằng hình thức tham gia tố tụng thì xu hướng Trợ giúp viên pháp lý có thời gian, kinh nghiệm … làm việc tranh tụng, tham gia bảo vệ quyền lợi cho người dân nhiều nhất. Tại Điện Biên, hàng năm các Trợ giúp viên pháp lý thực hiện hàng trăm vụ việc; trong đó trung bình mỗi Trợ giúp viên tham gia tố tụng từ 30 - 50 vụ việc. Tuy nhiên, khi nghỉ chế độ hưu trí, Trợ giúp viên pháp lý khó có tư cách tham gia tố tụng để tiếp tục đóng góp, làm việc với nghề mà mình yêu thích như luật sư. Đây cũng là những trăn trở của rất nhiều người là Trợ giúp viên pháp lý.

Khó khăn là vậy, trăn trở còn nhiều nhưng phần lớn đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý nói chung, Trợ giúp viên pháp lý nói riêng vẫn tự hào, vẫn tận tâm để cống hiến cho nghề nghiệp của mình. Để vượt qua những khó khăn trong nghề nghiệp mỗi người có một cách khác nhau; bản thân tôi, tôi luôn lấy câu nói của Steve Jobs "Cách duy nhất để làm được những điều vĩ đại là yêu thích thứ bạn làm" làm phương châm để làm việc. Tin rằng, với những cống hiến hết mình cho nghề nghiệp, vì người dân, rồi đây "Trợ giúp viên pháp lý" sẽ trở thành tên gọi, chức danh nghề nghiệp tin cậy trong lòng người dân./.

Lê Thị Diệu

- Phó Giám đốc Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Điện Biên-


[ ]

Tin liên quan
Kế hoạch kiểm tra của Hội đồng phối hợp liên ngành về Trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng năm 2017
Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên: Bước khởi sắc trong sáu tháng đầu năm 2017
Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Điện Biên tổ chức Hội nghị tập huấn kiến thức pháp luật và kỹ năng trợ giúp pháp lý
TRỢ GIÚP PHÁP LÝ ĐIỆN BIÊN - 18 NĂM MỘT CHẶNG ĐƯỜNG
Hoạt động trợ giúp pháp lý trên địa bàn vùng biên giới của Chi nhánh trợ giúp pháp lý số 5 - huyện Mường Nhé
Trung tâm trợ giúp pháp lý tổ chức hội nghị tập huấn kiến thức pháp luật và bồi dưỡng nghiệp vụ trợ giúp pháp lý năm 2016
Kết quả kiểm tra công tác phối hợp về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng trên địa bàn tỉnh Điện Biên
Hoạt động trợ giúp pháp lý lưu động tại 2 xã của huyện Tuần Giáo